Het antieke Rome: de Palatijn

Deze heuvel, in het Latijn Palatium, naar de oudromeinse herdersgodin Pales (feest op 21 april, welke dag als de stichtingsdag van Rowe gold), is meer nog dan het Capitool de eigenlijke wieg van het oude Rome. Zijn platte top, een onregelmatige vierhoek van 300 bij 400 m, 110 m hoger gelegen dan het moerassige forum of het dal waarin het Circus Maximus ligt, was een uitstekende en gemakkelijk te verdedigen woonplaats. Hier lag dan ook het Roma quadrata der ouden; hier ook is de eerste omwalling ven de stad gebouwd, waaraan de legende herinnert van de moord door Romulus op zijn broer Remus. Geleidelijk verdrongen de huizen van de rijken er die van de anderen (Caesar, Catullus, Marcus Antonius, Cicero en Catilina woonden er), maar in de 1e eeuw na C. werden die op hun beurt verdrongen door keizerlijke paleizen, tot de heuvel exclusief voor de keizer en zijn hofhouding gereserveerd was en Palatijn, de naam van de heuvel, synoniem werd van "het hof, het paleis", welk woord er trouwens van voortkomt.

Dat proces begon met keizer Augustus, die hier zijn huis had, nog lang geen 'keizerlijk paleis', maar een groot herenhuis (domus), uitgebreid met de eraan palende huizen van rijke Romeinen, met dat doel door de keizer aangekocht. Na hem bouwde zijn opvolger Tiberius het eerste echte paleis: de resten ervan liggen begraven onder de prachtige tuinen die de familie Farnese er in de 16e eeuw heeft laten aanleggen, de eerste botanische tuin van Europa. Tiberius' opvolger, Caligula, bouwde dat paleis nog verder uit naar het noordwesten, tot aan de rand van de steile helling aan de voet waarvan het Forum Romanum ligt. Nero breidde het uitnaar het midden toe van de Palatijn en begon na de grote brand van 64 na C. het zwaar geteisterde complex te vervangen door een nog veel groter paleis, de Domus Aurea of Gulden Huis, dat zich tot over de diepte waarin het Colosseum ligt, tot op de Esquilinus uitstrekte. Domitinaus (81-96), een al even grote bouwer en verkwister als Nero, liet tenslotte na de afbraak van de nog niet voltooide Domus Aurea op die plaats het definitieve paleis bouwen, dat tot de 10e eeuw de woonplaats zou zijn van keizers en pausen.

Vanuit het Forum Romanum is in de bergwand het onuitgegraven paleis van Tiberius, de tweede Romeinse keizer te zien.

Het bestond uit drie delen:

Een eeuw later bouwde Septimius Severus voorbij het Stadium op de zuidoostelijke hoek een laatste stuk erbij. Net zoals Caligula had moeten doen aan de noordwestelijke hoek, moest ook hij hier geweldige bakstenen steunbogen en muren laten optrekken om het gebouw te funderen en te verhinderen dat het naar beneden schoof. Die funderingen zijn bewaard en ze tekenen de Palatijn aan de kant van het Circus Maximus, zoals die van Caligula hem kenmerken aan de Forumzijde. De resten van Septimius' paleis zelf zijn wegens instortingsgevaar niet toegankelijk voor het publiek.

De Clivus Palatinus, die nog voor een deel zijn oorspronkelijke plaveisel heeft bewaard, voert in trage stijging naar de oase van rust en groen in het hartje van Rome die de Palatijn nu is.

Links van de weg loopt een blinde muur, waarachter onder moestuinen en wijngaarden een nog niet opgegraven stuk van de Palatijn ligt, wellicht de tempel met groot tempelplein die de uit Syrië geboortige keizer Heliogabal (ca. 220 na C.) ter ere van de Zonnegod heeft laten bouwen en die men nog niet teruggevonden heeft.

Waar de weg het plateau bereikt, strekte zich rechte ooit de Area Palatina uit, het open plein voor deDomus Flavia , dat beheerst werd door de indrukwekkende voorgevel van dat gebouw, een gebouw waarvoor men geen kosten of moeite gespaard had om het zo keizerlijk mogelijk te doen verschijnen. Nu in die Area een vredig grasveld. Men vindt er een centraal peristylium (men ziet de plaats van de zuilen) met in het midden een waterbekken zo groot als een vijver (ca. 30 m. bij 20m.), waarin op een eilandje een piepklein Isistempeltje stond. lsis in een egyptische godin waarvan de mysteriecultus onder invloed van het hellenisme in de Romeinse wereld een grote aantrekking uitoefende. Naast de belofte van redding en onsterfelijkheid sprak ook het exotische van die cultussen en de half-extatische ervaringen die men er kon opdoen, de gemoederen aan, iets waartoe de officiéle romeinse godsdienst al lang niet meer in staat was.

Doorgaande naar links, komt men aan het Stadium of Hippodroom - van de Palatijn, een langwerpige rechthoek van 150 m. bij 40, omgeven door een zuilengang met een verdieping, zeker geen hippodroom, maar veeleer een soort wintertuin voor de keizer, waar de hoge beschuttende muren vind en koude weerden en een exotische plantengroei mogelijk maakten. Tevens lijkt de tuin een soort manège te zijn geweest, waar de keizer ongestoord wat paard kon komen rijden. De ellipsvormige ring aan de zuidzijde dateert uit de 5e e. en was waarschijnlijk een omheining voor wilde dieren. De benedengalerij van de noordwestelijke hoek is gerestaureerd, maar zonder de oorspronkelijke marmerbekleding. Aan de overzijde een grote cirkelvormige tribune, die uitrees boven de twee verdiepingen van de zuilengang. Op de Palatijn is alles groots opgevat.

 

 

 

 

Westelijk van het Stadium ligt de Domus Augustana, de ruimtes die de privé-woning van de keizer vormden en zuidelijk bij de twee peristylia aansloten. De Palatijn helt hier al naar de vallei van het Circus Maximus en men heeft het terrein terrasvormig moeten nivelleren. Daardoor ligt de monumentale binnenkoer een verdieping leger dan het niveau van de peristylia en de vierkante zaal. In het midden van de binnenkoer een fontein waarvan het grondplan nog goed herkenbaar is. Nog verder zuidwaarts bereikt men de voorgevel van de Domus Augustana, meer dan 40 m lang, naar binnen buigend en met een heel mooi uitzicht over het Circus Maximus beneden en de Aventijn aan de overzijde.

 

 

 

 

 

 

 

Langs het Antiquarium Palatini, het museum waar de belangwekkendste stukken bewaard worden van wat bij de opgravingen aan de dag is gekomen, komt men in de resten van de Domus Flavia, het 'officiële' paleis. Aan de zuidkant ligt een enorme zaal, de Coenatio Jovis, of Banketzaal van Jupiter, de keizerlijke eetzaal, die nog een deel van haar marmeren bevloering bewaard heeft; onder die vloer circuleerde hete lucht, een techniek van centrale vervarming die in de rijke huizen in de loop van de 1e e.na C. de vroegere verwarming met brasero's had verdrongen. Aan beide zijden lag een nymphaeum, d.i. een zaaltje met een fontein, bedoeld om in dagen van hitte voor afkoeling te zorgen. Het linkse nymphaeum is goed bewaard: een vloer in wit marmer, een waterbekken met een ovale bakstenen kern waarvan de marmerbekleding verdwenen is. -

Noordelijk van die eetzaal ligt het centrale peristylium, de kern van het hele gebouw. De zuilen eromheen waren uit geelachtig Numidisch marmer, exotisch, zeldzaam en duur. In het achthoekige waterbekken in het midden is een soort labyrintje gebouwd: de tekening ervan is nog goed te zien.

Weer noordwaarts daarvan lag de reusachtige Aula Regia, of Troonzaal, de plaats van de audiëntie en de ochtendlijke begroeting of satutatio. In de apsis aan de zuidzijde, tegenover de ingang, stond de troon van de man die zich dominus ac deus deed noemen. De troonzaal moet 30 m hoog geweest zijn, en in de nissen stonden beelden uit basalt, waarvan er twee in het museum van Parma zijn beland. Ten westen van de troonzaal liggen de resten van een drieschepige basilica, weer met een apsis voor de troon van de keizer en een balustrade om het apsiegedeelte. Wellicht was dit het Auditorium, waar de keizer besprekingen hield met zijn raad. Oostelijk van de troonzaal nog een zaal, misschien de vestibule waar de lijfwacht waakte en de dienaars de bezoekers ontvingen: de clivus Palatinus eindigde bij dat gebouw.

Westelijk van de Domus Flavia, naast het nymphaeum, liggen de resten van een tempel die waarschijnlijk de tempel van Apollo is welke Augustus heeft laten bouwen om zijn overwinning op Antonius te gedenken. Door die overwinning (zeeslag bij Actium, 31 v.C.) was hij de enige meester geworden van het ontzaglijke Romeinse imperium. In een schrijn werden er de Sibyllijnse boeken bewaard. De tempel was een griekse peripteros, d.i. met zuilen rondom de hele cella, en het dak van met vergulde bronzen pannen bedekt. Van de onschatbare collectie Griekse beelden die Augustus er heeft laten opstellen is niets teruggevonden. Wat overblijft is het podium in opus caementicium (een soort betonbouw), wat tufblokken, sporen van de marmeren bevloering en van de corinthische zuilen. De tempel behoorde tot het openbare deel van het huizencomplex ven Augustus.

Van dit complex is vooral de Domus Livia - of huis van Livia bekend. Livia was de tveede vrouw van Augustus en de moeder (in haar eerste huwelijk, nl. met Tiberius Claudius) van Tiberius en Drusus. Om al die figuren te leren kennen bestaat er niets beters en boeiendere dan het boek van R. Graves: 'I, Claudius', dat bewerkt is geweest voor de TV en nadien ook in het Nederlands vertaald. Aangezien ook het niveau van de Palatijn een stuk gestegen is in de loop der eeuven, daalt men nu via een trap naar het oorspronkelijke niveau. Het huis is rijk versierd met fresco's van de "3e stijl" (perspectivistische natuurstijl) en mozaïeken. Het geheel getuigt van een verfijnde luxe die toch bescheiden blijft. Pas na Augustus beginnen de keizers op "keizerlijke" voet te leven.

Zuidwestwaarts van het huis van Livia ligt hetgeen overblijft van de tempel van Cybele , de Frygische Mater Magna of Grote Moeder, een belichaming van de voedende Moeder Aarde en dus godin van de vruchtbaarheid. Cybele is een Kleinaziatische godin wier beeld een onbewerkte zvarte steen was, wschl. een meteoriet. In -204, toen de 2e Punische oorlog zijn einde begon te naderen, hadden de Romeinen op grond van orakels te Rome (de Sibyllijnse boeken waren geconsulteerd) en in Klein-Azië het beeld van de godin naar Rome mogen overbrengen. In de grond iets ongelooflijks: welke bedevaartplaats staat zijn heilige af? Met de tempelwijding op 11 april -191 werden ook de jaarlijkse Ludi Megalenses (Megale = Magna) ingesteld, waarvoor o.a. Plautus en Terentius veel van hun stukken hebben geschreven. Wellicht zijn die zelfs op het tempelpodium opgevoerd: Rome had in de 2e e.v.C. nog geen vaste theaters.

Naast die tempel liggen nog twee kleine heiligdommetjes en zgz. Trap van Cacus. Deze Cacus was volgenn de Oudromeinse legenden een halfgod, zoon van de vuurgod Vulcanus die. lang voor de stichting van Rome hier gewoond zou hebben en er ook door Hercules gedood zou zijn omdat hij diens runderen zou hebben gestolen. Hier zijn we in een oeroud stuk van Rome: tot in de keizertijd wees men hier ergens "de hut van Romulus" aan en men ziet er ook nu nog behalve een waterput van voor 500 v.C. de sporen van primitieve woningen uit de 8e e.v.C.

Noordelijk van het huis van Livia begint de zgz. cryptoporticus, een overwelfde gang uit de tijd van Nero met nog wat resten van mozaiek en fijn stucwerk, welke langs het paleis van Tiberius liep. Een dwarsgang ervan voert naar het Auditorium van de Domus Flavia. De Cryptoporticus zelf komt weer boven bij de Farnesiaanse tuinen met hun weelde van planten en bloemen. Aan de noordwestelijke hoek ervan heeft men een prachtig uitzicht over het Forum Romanum. Onder dat uitkijkpunt liggen de resten van het paleis van Caligula Van hier uit heeft die half krankzinnige en boosaardige keizer (zie weer het boek van R. Graves) een houten vloer laten leggen tot aan het dak van de banilica Julia en vandaar tot aan de tempel van Jupiter Capitolinus: hij wilde zijn eigen huis verbinden, zei hij, met dat van "zijn broer Jupiter". Vanaf die brug ging hij geld gooien naar de mensen op het forum, om te genieten van het gegrabbel en de eruit voortvloeiende vechtpartijen.

Via de resten van de 16e-eeuwse Villa Farnese daalt men weer af naar het Forum Adjectum. Beneden loopt de Nova Via, nog een beroemde Oudromeinse straat, die parallel loopt met de Sacra Via en naar de Boog van Titus voert. -

Vanuit de Palatijn heb je een mooi zicht op het Circus Maximus (vlakte tussen Palatijn en Aventijn) en he Forum Boarium.

Uw portaalsite over Italië: www.casa-in-italia.com (informatie en verhuur)