Prehistorie: oude Italische nederzetting met 'Villanovacultuur'.

Oudheid: Etruskische stadsstaat.

• - 58 v. Romeinse kolonie 'Florentia'.
• - 50 v. Chr. Caesar verleent het Romeinse stadsrecht. De stad wordt een handelscentrum dat zijn betekenis verliest bij de val van het Westromeinse Rijk.

Middeleeuwen

• 6e eeuw: veroverd door de Longobarden en nadien door de Franken.
• ca. 800: Karel de Grote organiseert het politieke leven in de stad, die de hoofdplaats wordt van Toscane.
• ca. 1000: Firenze is een stad van eerste betekenis.
• ca. 1100: Bestuur van Gravin Mathilde die de Toscaanse steden tot een grote zelfstandigheid voert tegenover het gezag van de keizer.
• 1115: Na de dood van Gravin Mathilde wordt Firenze gevoegd bij de Pauselijke Staten, maar hiertegen ontstaat verzet.
• 12-14e eeuw: Drie eeuwen van geweldige strijd tussen de Welfen, aanhangers van de paus, en de Gibellijnen, aanhangers van de keizer. De Welfen winnen.
• 12e eeuw: Groei van de economische en politieke macht. Het bestuur is in de handen van de adellijke families.
• 13e eeuw: Door de strijd tussen de Welfen en de Gibellijnen verliezen de adellijke families hun macht. In 1282 neemt de burgerij de macht over.
• 14e eeuw: De bloei blijft aanhouden.
• 1301: Dante, lid van de gematigde 'Witte Welfen' wordt voor eeuwig uit de stad verbannen door de radicale 'Zwarte Welfen'.
• 15e eeuw: Hoogtepunt op elk gebied.

Nieuwe tijd: De Renaissance ontstaat te Firenze.

• 1434: de rijke koopmansfamilie van de Medici komt aan de macht.  De belangrijkste veretgenwoordigers zijn Cosimo 'il Vecchio' (1434-1464) en Lorenzo 'il Magnifico' (1464-1492)
• 1492: Karel VIII van Frankrijk bezet de stad en verdrijft de Medici.
• 1494-1498: theocratisch bestuur van Savonarola.
• 16e eeuw: Terugkeer van de Medici.   Keizer Karel V bezet de stad en stelt de Medici aan tot erfelijke hertogen van Toscane.
• 18e eeuw, 1737: het huis Medici is uitgestorven. Toscane wordt bestuurd door het huis Habsburg-Lotharingen.

Hedendaagse tijd

• 1799: Franse bezetting.
• 19e eeuw, 1814: door het Verdrag van Wenen wordt het hertogdom Toscane hersteld.
• 1860: Toscane wordt ingelijfd in het koninkrijk Italië.
• 1865-1871: Firenze is de eerste hoofdstad van het koninkrijk Italië.

20e eeuw: 

• Provinciehoofdstad met ongeveer 500.000 inwoners. Belangrijk centrum voor handel, industrie (chemie en farmaceutische produkten), kunsten en wetenschappen (academie en universiteit), artisanale ambachten (kunstmeubelen, lederwerk, houtbewerking, mode, kleding, boekdrukkunst).
• November 1966 grote verwoesting door de watervloed van de Arno. 
• Kunststad en toeristisch centrum van eerste rang.

1. De Renaissance ontstaat te Firenze.

• De Renaissance ontstaat te Firenze, in het begin van de 15e eeuw, in Italië het 'Quattrocento' genoemd. De nieuwe kunstvorm drukt de herwaardering van de Oudheid uit, ontstaan door het humanisme. De grondgedachte is de vernieuwde aandacht voor de mens, de menselijke rede en ervaring.
• De Renaissance is een Italiaans verschijnsel.
  Na de Byzantijnse en de kortstondige gotische periode ontdekken de Italianen hun eigenheid. Bewondering en studie geven een nieuw leven aan een traditie die lag te sluimeren in bibliotheken en monumenten.
• De Renaissance is een stedelijke beschaving.
  De economisch welvarende steden knopen terug aan bij het groots verleden van Rome, en compenseren hun relatief geringe militaire macht door de opbouw van een schitterend decorum. De groeiende stadsbevolking en de bedrijvigheid vereisen openbare gebouwen. De rijke burgerij belegt haar kapitaal in goederen en kunstvoorwerpen. De stijgende vraag bevordert de bloei van het artistiek talent.
• De Florentijnse Renaissance: een 'stilo severo'.
  Te Firenze vormen de omstandigheden een gunstige bodem voor een culturele bloei financiële mogelijkheden, aanwezigheid van begaafde kunstenaars, materiële steun van rijke families, zoals de Medici's.
  De Florentijnse kunstenaars ontwerpen een nieuwe stijl er enkele strenge grondregels. Die 'stilo severo' is gebaseerd op het gebruik van geometrische vormen en verhoudingen. Door het toepassen van de wetten van de perspectief, ontdekt bij de antieken, wordt een ruimte-ëffect opgeroepen. Hierdoor ontstaat een driedimensionele ervaring, die de mens in zijn natuurlijke omgeving beleeft.
  Het rijke Firenze met zijn voorname stadscultuur en aangeboren zin voor schoonheid, wordt in korte tijd het Athene van een nieuwe beschaving, de Renaissance.

2. De Renaissancebouwkunst : een 'rettorica visiva'.

• De bouwmeesters hernemen de principes van de Romeinse architect Vitruvius: een gebouw moet nuttig, stevig en aangenaam zijn. Zij zoeken een harmonie tussen een verantwoorde structuur en een esthetisch behagen.
• De inspiratie wordt gezocht in de harmonie van de kosmos, bron van alle schoonheid. Een kerkgebouw weerspiegelt de eeuwige, goddelijke schoonheid.
  De stad wordt geürbaniseerd met een doorzichtig plan, zoals de ordening van het heelal. Het paleis is de microkosmos van de familie.
• De bouwmeesters werken 'analytisch': zij bouwen een geheel op door het naast elkaar rangschikken van een reeks gelijkaardige delen. Zo ontstaat een gelijkmatig geordende constructie, die de rede bevredigt en door het statisch evenwicht rustig aandoet.
• Daar de bouwmeesters ook de beeldhouwkunst beoefenen, vatten zij ook het gebouw als een gesloten geheel op. Toch bekomen zij in hun werk een ritme, door het herhalen van gelijkaardige onderdelen, en het duidelijk aflijnen van de verschillende onderdelen.
• Alle vormen zijn rationeel en meetkundig opgevat. De verhoudingen zijn ontleend aan die van het menselijk lichaam.
• Het gebouw staat niet alleen, maar kadert in de stad of het landschap. De binnentuin brengt architectuur en natuur samen tot een aangenaam geheel.
• De Renaissancebouwmeesters vertolken met steen de orde van de kosmos. Hun bouwwerk is een logisch geordend geheel, een voor het oog opgestelde redevoering: een 'rettorica visiva'.

3. De belangrijkste bouwmeesters van het Florentijnse Quattrocento.

• Filippo Brunelleschi (1377-1446): schepper van de Renaissancebouwkunst.
• Michelozzi Michelozzo (1396-1472): ontwerper van het Renaissancepaleis.
• Leon Battista Alberti (1404-1472): theoreticus van de Renaissancebouwkunst.

Brunelleschi schept een architectuur in dienst van de mens.
Brunelleschi gaat samen met de beeldhouwer Donatello te Rome de antieke gebouwen bestuderen. Hij ontdekt er de oude wetten van de perspectief en de antieke vormelementen, zoals zuilen, kapitelen en decoratie.  
Het merkwaardige is, dat hij zich niet laat verleiden tot het kopiëren van de antieke voorbeelden. Die waren vooral opgericht ter verheerlijking van de keizer en het Romeinse rijk. Brunelleschi inspireert zich wel op de techniek en de vormen van de antieken, maar hij schept een nieuwe architectuur, nu in dienst van de burger, de mens. Met zijn portieken, kerken, paleizen en panden wil hij Firenze omvormen tot de 'stad van de mens'.

Portiek van de Spedale degli Innocenti (1419-1424/26) (Piazza dell' Annunziata).  De wandelgalerij van het Huis voor vondelingen is het eerste werk van Brunelleschi en de Renaissancearchitectuur.
Op een breed trappenstel staat een rij zuilen, verbonden door lichte arcaden. Dit verfijnd lijnenspel contrasteert met de effen gehouden achtergrond van de galerij.  
Boven de portiek is een vlakke verdieping, afgelijnd door een ononderbroken horizontale lijst en afgedekt met een vooruitspringende kroonlijst. Boven elke arcade staat een tabernakelvenster, ontworpen naar de nissen in het Pantheon te Rome. Door de werking van de lijsten is het gebouw in de breedte uitgestrekt (horizontalisme).  
De portiek doet denken aan de galerijen op de Romeinse fora, maar heeft een eigen karakter: nuttig en sierlijk is zij een aangename wandelgang naar de maat van de mens. Het plein werd later naar dit voorbeeld verder aangelegd.

Kloosterpand van San Marco (Piazza San Marco) : Prototype van het Florentijns Renaissancekloosterpand.  Gebouwd door Michelozzo voor het klooster van de paters Dominikanen, in opdracht van Cosimo il Vecchio.  
De panden zijn zuivere constructies van slanke zuilen en arcaden, als wandelgangen rond de binnentuin. Een meesterwerk van sobere kloosterarchitectuur, als omkadering van stilte en bezinning.  Het klooster van San Marco werd versierd met de 'meditatieve fresco's' van Fra Angelico.  De bibliotheek is eveneens van Michelozzo.

4. De Renaissanceschilderkunst: het herscheppen van de mens in zijn omgeving.

• De Renaissanceschilders streven naar de weergave van de objectieve werkelijkheid, zowel van de mens als van zijn omgeving.
• De weg daartoe was reeds voorbereid o.m. door Giotto (1267-1337), die brak met de Byzantijnse traditie.
• Om de weergave van de werkelijkheid te bereiken passen de Renaissanceschilders de wetenschappelijke wetten van de perspectief toe, herontdekt bij de antieken. Zij bekijken de werkelijkheid vanuit één standpunt en plaatsen zo alle gegevens in de juiste verhouding tegenover elkaar. Zo komt een einde aan de middeleeuwse conventionele voorstellingen, zoals het uitbeelden van de heiligen als grote figuren, tegenover de aardse mensen als kleine figuren. Door de Renaissanceschilderkunst wordt het eigenlijk realisme geboren. De schilders herscheppen de natuurlijke omgeving waarin de mens zijn juiste plaats krijgt.
• In het begin ondergaan de schilders nog sterk de invloed van de beeldhouwkunst. Hun figuren zijn als ontwerpen voor beelden sterk afgelijnde en volumineuze vormen die sterk afsteken tegen de achtergrond. Na korte tijd komen zij los van het beeld-model en ontstaat een schitterend realisme. Maar de tekening blijft primeren. Alles helpt daaraan mee: licht en kleuren; kledij en gebaren, stadsbeeld en landschap.
• De natuur, als leefwereld van de mens, doet haar intrede in de kunst. Het reizen van de kunstenaars helpt daaraan mee. Zo ontstaat het 'Italiaans landschap', een samenvoegen van eigentijdse en antieke elementen.
• In dezelfde periode ontstaan in Vlaanderen de Vlaamse Primitieven. Bij dezelfde artistieke problemen kiezen zij voor andere oplossingen.

5. Belangrijkste schilders van het Florentijnse Quattrocento.

Volg deze link als je de figuur van Masaccio (en Masolino) grondiger wil bestuderen

Fra Angelico (ca. 1400-1455)

Benozzo Gozzoli (ca. 1420-1497)

Leerling van Fra Angelico. Blijft een vertellende kunstenaar, in een schitterend realisme en stralende kleuren.  
Stoet van de Wijzen naar Bethlehem (Firenze, Palazza Medici-Riccardi)

Sandro Botticelli (1445-1510)

Domenico Ghirlandajo (1449-1494)

6. De Renaissancebeeldhouwkunst.

De beeldhouwers waren de eersten om aan de ideeën van de Renaissance een artistieke gestalte te geven.

De wedstrijd van 1401.  In 1401 werd een wedstrijd uitgeschreven voor een nieuwe bronzen noordpoort aan het Battistero, de Romaanse doopkapel van de Dom.  
Vooraanstaande kunstenaars dongen mee : de Florentijnse edelsmeden Lorenzo Ghiberti en Filippo Brunelleschi (de architect), en de Siënese beeldhouwer Jacopo della Quercia. De opgave bestond in het beeldhouwen van een deurpaneel met als thema: het Offer van Isaak.  Ghiberti won de wedstrijd. Zijn voorstelling is geïnspireerd op een antieke offerscène. De personages zijn gekleed als in de Oudheid. Het lichaam van de jonge Isaak is een volmaakt gemodelleerd naakt. Het verhaal speelt zich of ín een natuurlijk landschap. In het kleine werk herleeft de geest van de Oudheid, maar wel in een nieuwe stijl. (De panelen van Ghiberti en Brunelleschi worden bewaard in het Bargello).

De Paradijspoort van Ghiberti (1425-52)  
In 1425 krijgt Ghiberti de bestelling voor een nieuwe oostpoort van het Battistero. Nu past hij de verworvenheden van de Renaissance volledig toe.  
De poort is een plastisch werk in haar geheel. Zij is verdeeld in tien vierkante panelen, die als open ramen een doorzicht geven op een bijbelse gebeurtenis. Door zijn volmaakte ciseleertechniek, het gebruik van dieptewerking en lichteffect en de harmonische uitwerking van het geheel heeft Ghiberti een werk geschapen, dat door Michelangelo werd uitgeroepen tot de Porta del Paradiso.  Een mooi detail: de Geschiedenis van Josef.

Lees meer over het Battistero.

Donatello, dichter in brons en marmer (1386-1466)

Donatello is de veelzijdige kunstenaar die door zijn talrijke en schitterende werken de Renaissance bij het volk brengt. Zijn jeugdwerken zijn nog afhankelijk van de laatgotische vormgeving, waarvan hij de verfijnde elegantie steeds zal behouden.

Tijdens zijn tweede reis naar Rome ontdekt Donatello de uiteenlopende aspecten van het leven en de gedachtewereld der antieken, ook hun onrust, verwarring en soms wilde fantasie. Terug te Firenze, vertonen zijn werken de weerslag van die ervaring.

Boodschap (Firenze, Santa Croce).  De Madonna van de Boodschap is even streng en waardig als een Romeinse matrona. Cantoria (Firenze, Museo Dell' Opera dal Duomo).  De zangtribune is het tegengestelde van het voorgaande voorbeeld. De uitbundige putti draaien rond in een eeuwigdurende rijdans van dionysische levenslust. Een reactie van Donatello op de meer rustige Cantoria van Luca Della Robbia.

Naar Padua geroepen werkt Donatello aan een groot altaar voor de basiliek van Sint-Antonius. Tijdens zijn verblijf in die stad giet hij er het bronzen ruiterstandbeeld van de condottiere Gattamelata.

Gattamelata (Padova, Piazza dal Santo): Het ruiterstandbeeld is geïnspireerd op dit van de Romeinse keizer Marcus Aurelius (Capitoolplein) en de antieke paarden op de voorgevel van de Dom van Venetië. Ruiter en paard vormen een stevig geheel, zowel door de geslotenheid van de compositie als door het kranig karakter van paard en veldheer.

De oudgeworden Donatello legt in zijn laatste werken een intense innerlijkheid.

c. Het Cinquecento - de Hoogrenaissance.

Tijdens de 15de eeuw, het Quattrocento, ontstaat de Renaissance te Firenze.  Tijdens de 16de eeuw, het Cinquecento, wordt Rome het belangrijkste centrum.  Hier ga, wij wat dieper in op  Leonardo da Vinci.

Leonardo da Vinci (1452-1519): de universele kunstenaar (uomo universale).

Leven

• 1452: geboren te Vinci bij Empoli in Toscane.
• 1466-1478 in de leer bij Verrocchio.
  • Doopsel van Christus (Firenze, Uffizi): Een schilderij van Verrocchio waaraan Botticelli en Leonardo zouden hebben meegwerkt. Leonardo schilderde waarschijnlijk de linker engel en het daarachter liggend landschap. Eerste teken van zijn kunst.
  • Boodschap (Firenze, Uffizi): Op de eerste plaats opgevat als een studie van compositie, perspectief en díeptewerking.
• 1478-1483: zelfstandig meester te Firenze.

  Aanbidding van de Wijzen (Firenze, Uffizi): Onvoltooid werk in één kleur. In tegenstelling met de traditionele voorstellingen van een feestelijke stoet van koningen, trekt Leonardo hier alle aandacht op de bovennatuurlijkheid van het Kind Jezus, waarrond alles zich concentreert.

• 1483-1499: werkt te Milaan voor het hertogelijk hof als ingenieur en decorateur tot de Fransen de stad bezetten.

  • Laatste Avondmaal (Milaan, Santa Maria delle Grazie)
  • Madonna in de grot (Parijs. Louvre)

• 1499-1500: verblijf te Mantua en Venetië.
• 1500-1506: opnieuw werkzaam te Firenze.
• Portret van Mona Lisa (Parijs, Louvre)
• 1506-1513: te Milaan, op uitnodiging van de Franse regent.
• 1513-1516 Te Rome, na de verkiezing van paus Leo X van de Medici-familie; maar daar is hij niet opgewassen tegen Raffaello en Michelangelo!
• 1516-1519: Verblijf op het kasteel St.-Cloux bij Amboise, op uitnodiging van koning Frans I. Hij sterft er op 1 mei 1519.

De schilderkunst van Leonardo da Vinci

• Als zoekende geest met een verlangen naar schoonheid, vat hij de kunst op als een zaak van het verstand, een .'cosa mentale'.
• Vandaar zijn veel van zijn werken 'zowel een wetenschappelijke studie als een esthetische compositie. Hij slaagt erin beide aspecten in een persoonlijke en evenwichtige eenheid samen te brengen.
• Kenmerkend voor zijn stijl is het sfumato, het werken met de schaduw die alle overgangen in elkaar laat vloeien, waardoor een wazige droomwereld en een zachte sfeer ontstaan. Dit sfumato is gesteund op zijn waarnemingen . "Bekijk eens op straat hoe bij avond of bij donkere lucht, de gezichten van mannen en vrouwen liefelijk zacht worden." Dit sfumato past hij ook toe op het landschap.

Michelangelo Buonarotti: grondige bespreking klik hier.

De Galleria degli Uffizi heeft de Tondo Doni uit 1504

Galleria dell' Accademia heeft meerdere beelden:

• David, 1501-1504
• H. Mattheus, 1505
• Slaven, 1530-1534
• Pietà di Palestrina ca. 1555, de derde Pietà

Bargello, het nationaal museum van beeldhouwkunst

• Dronken Bacchus, 1496-1497
• Tondo Pitti, 1503
• Brutus, 1540

In het Palazzo Vecchio staat het beeld, de Genius van de Overwinning, 1532-1534

In de San Lorenzo bouwde Michelangelo de Nieuwe Sacristie (Sagrestia Nuova) in 1520

• Grafmonument van Giuliano hertog van Nemours, als veldheer (derde zoon van Lorenzo il Magnifico), met de Dag (mannelijke figuur, onafgewerkt) en de Nacht (vrouwelijke figuur, afgewerkt).
• Grafmonument van Lorenzo, hertog van Urbino, als denker (kleinzoon van Lorenzo il Magnifico), met de Morgen (mannelijke fíguur, onafgewerkt) en de Avond (vrouwelijke figuur, afgewerkt).

d. een mogelijk  bezoek aan Firenze.

1. Kerken

• Battistero (doopkapel van de dom) op de Piazza S. Giovanni
• San Miniato al Monte (Benedictijnerabdij)
• Duomo Santa Maria dei Fiore (domkerk)
• Basilica di Santa Croce (kerk van de Minderbroeders): een kerk die tegelijkertijd een museum is
• Basilica di San Lorenzo
• Santa Maria Novella (nabij het station, je vindt er de beroemde Drie-eenheid van Masaccio), mooie renaissancegevel van Leon Battista Alberti
• Ognissanti
• Badia
• Santa Maria Maggiore
• San Pancrazio
• Certosa, op 6 km.

Battistero (op de achtergrond de Duomo)		San Miniato al Monte	Santa Maria Novella
Duomo Santa Maria dei Fiore		Basilica di Santa Croce

2. Paleizen

• Palazzo del Bargello (Palazzo del Podestà) in de Via del Proconsolo: Middeleeuws
• Palazzo Vecchio (Palazzo della Signoria) op de Piazza della Signoria: gotiek (Arnolfo di Cambio)
• Palazzo Medici Ricardi
• Palazzo Rucellai
• Palazzo Pitti (middendeel Brunelleschi)
• Palazzo Strozzi: Renaissance, Benedetto da Majano

3. Musea: aangezien er vooral tijdens de vakantiemaanden duizenden toeristen op Firenze afkomen is het belangrijk telefonisch te reserveren, zeker voor de Uffizi en de Accademia.  Tijdens de zomermaanden staat er aan de Uffizi een file van 3 uur.

• Convento di San Marco: architectuur van Michelozzo. Fresco's van Fra Angelico en van Domenico Ghirlandajo (Laatste Avondmaal)
• Galleria degli Uffizi. Het museum bevat kunstwerken die de familie Medici heeft verzameld. Sinds 1765 opengesteld voor het publiek.
• Galleria dell' Accademia: beeldhouwwerken van Michelangelo (o.a. David)
• Museo dell' Opera del Duomo: werken van Donatello en van Luca della Robbia (o.a. Cantoria)
• Museo Nazionale (Bargello): beeldhouwwerken van Michelangelo, Giambologna, Donatello, Ghiberti, Brunelleschi, Verrocchio; terracotta's van Andrea della Robbia.

4. Stadspleinen

5. Ponte Vecchio