Dante Alighieri, leven en werk

(Firenze 1265 – Ravenna 1321)
Dichter en schepper van de Italiaanse literatuurtaal, stamde uit een oud Florentijns geslacht, kreeg een zorgvuldige opvoeding, leerde Latijn, Frans en Occitaans en was bevriend met vooraanstaande mannen van zijn stad.
Dante AlighieriAl vroeg werd hij verliefd op Beatrice Portinari. Toch huwde hij in 1285 met Gemma Donati.
Hij groeide op te midden van de heftige partijstrijd tussen de Welfen (pro-paus) en de Ghibellijnen (pro-keizer), had een levendige belangstelling voor politiek en behoorde tot de Welfen. Toen deze zich te Firenze splitsten in de Zwarten (Neri) en de Witten (Bianchi), koos hij voor de meer gematigde Witten.
In 1300 was hij een der zes priori (stadsbestuurders). Bij de verdediging van de stadsvrijheden tegen paus Bonifatius VIII kwam hij echter in conflict met de curie (paus) en toen in 1301 de Zwarten in Firenze aan de macht kwamen, werd Dante tot levenslange ballingschap veroordeeld. Rusteloos zwierf hij langs de hoven van Italië. In die tijd verwijdde hij zijn politieke blikveld. Hij droomde van een herstelde eenheid van de westerse wereld in een herboren Romeins rijk van vrede en vrijheid, waarin de Duitse keizer, maar ook Italië, weer een leidende rol zou hebben te spelen. De laatste drie jaar van zijn leven woonde hij in Ravenna, waar zijn stoffelijk overschot rust in een tombe bij de S.-Francescokerk. In de S. Croce te Firenze vind je dus enkel een cenotaaf.
Als jong lyricus schrijft hij in de dolce stil nuovo. Het relaas van zijn ideale liefde voor Beatrice is te vinden in de Vita nuova, een verzameling gedichten die reeds vroeger waren ontstaan en die hij in ca. 1292 bundelde en van een verbindend prozacommentaar voorzag. De ontmoeting met Beatrice betekende voor Dante op 9-jarige leeftijd een “nieuw leven“. De dolce stil nuovo staat dicht bij de Provençaalse troubadourlyriek met de fin’ amors. In beide gevallen wordt de vrouw als onbereikbaar voorgesteld. In de Vita Nuova vertelt Dante dat hij Beatrice voor het eerst ontmoet als zij 9 jaar oud zijn en hoe zij hem op 18-jarige leeftijd begroet. Hij wil haar liefde winnen, maar als gevolg daarvan weigert ze hem haar groet, wat hem tot wanhoop brengt. Uiteindelijk sterft zij. Dante belooft dat hij over haar zal schrijven wat geen enkele man ooit over een vrouw heeft geschreven.
Zijn andere lyrische verzen uit verschillende perioden bundelde hij in de Rime.
Kort na zijn verbanning begon Dante aan twee (onvoltooid gebleven) prozawerken: De vulgari eloquentia (ca. 1304) in het Latijn, maar over de Italiaanse taal en de dichtkunst. Hij prijst er, tegenover het Latijn, het volgare illustre, een Italiaanse literaire eenheidstaal (tegenover de vele dialecten).
Il convivio (ca. 1307) is een poging om de wijsbegeerte voor ongeletterden (vandaar in het Italiaans geschreven) toegankelijk te maken aan de hand van commentaren op enkele van zijn eigen verzen. Het handelt vooral over de Thomistische wijsbegeerte (Thomas van Aquino). De titel verwijst naar Plato’s Symposium.
In 1313 publiceerde hij de De Monarchia. Hij wijst er op de noodzaak van een monarchie en de scheiding van wereldlijke en goddelijke macht. De keizer van het Heilige Roomse Rijk is verantwoording verschuldigd tegenover God, niet tegenover zijn vertegenwoordiger, de paus. Zijn leer gaat terug op Augustinus‘ gedachten over de aardse en de hemelse staat
Uit zijn laatste levensjaren dateren o.m. twee pastorale Latijnse gedichten, de Eclogae en de verhandeling Quaestio de aqua et terra, een geografisch-filosofisch traktaat.
Hij schreef ook 12 Epistolae. Een bekende is all’ amico fiorentino uit 1305, waarin hij een vernederende amnestie weigert.
Wortelend in de cultuureenheid van de christelijke middeleeuwen, leverde Dante daarvan het sluitstuk. Zijn werk bestrijkt het gehele leven van zijn tijd; hij was de grote dichterlijke vormgever van het christelijk wereldbeeld.

De divina commedia

La Divina Commedia, titel van het hoofdwerk van Dante Alighieri, omvat honderd zangen (canti) in drie boeken (cantiche), het Inferno, het Purgatorio en het Paradiso; het is geschreven in terzinen (een terzine: een strofe bestaande uit 3 verzen met kettingrijm: aba bcb cdc enz.). Op Goede Vrijdag van het jaar 1300 begint Dante Alighieri (1265-1321) aan een imaginaire reis die hem achtereenvolgens naar de Hel (Inferno), de Louteringsberg (Purgatorio) en het Paradijs (Paradiso) zal voeren. De schrijver is 35 jaar oud, in het midden van zijn leven aangekomen.
Het poëtisch relaas van deze tocht heet Divina Commedia of Goddelijke Komedie. Het adjectief ‘goddelijk’ is toegevoegd door Boccaccio die een generatie jonger was dan Dante en een grote bewondering voor hem had. Dante noemde zijn hoofdwerk een ‘Komedie’ omdat het droevig begint, maar eindigt met een happy end.
De Divina Commedia is een weerspiegeling van het christelijk humanisme van de 13e-14e eeuw. De Renaissance ontstond ca. 1400 te Firenze, zo leren we in onze schoolboeken. Maar reeds in de late Middeleeuwen kende de stad een grote culturele bloei. Er was een cultureel klimaat aanwezig dat uiteindelijk tot de Renaissance zou leiden. In de tijd van Dante was Firenze echter ook het toneel van politieke conflicten. Binnen de partij van de Welfen was een scheuring ontstaan tussen de Witten en de Zwarten. Deze politieke verdeeldheid was er de oorzaak van dat Dante in 1302 verbannen werd, precies toen hij op diplomatieke missie was bij de paus. Hij zou zijn vaderstad, waarvan hij zo hield, nooit terugzien. Pas later hebben de Florentijnen ingezien dat ze daarmee een grote vergissing gemaakt hadden. In de S. Croce te Firenze vind je dus niet het graf van Dante, zoals velen menen, enkel een lege cenotaaf.
Dante leidde een zwerversbestaan, vertoefde aan vele vorstenhoven – Italië was opgesplitst in kleine staatjes – en zou uiteindelijk sterven te Ravenna, waar je ook zijn graf vindt. De politieke dimensie is voortdurend in de Divina Commedia aanwezig. Je kunt dus de Divina Commedia lezen als een politiek manifest: het is echter maar een van de vele lagen in het werk. Dante drukt er zijn vertrouwen uit in een nieuwe orde, waarin de belangrijkste politieke tenoren, de paus en de keizer, kerk en staat, elk hun plaats kennen.
Het werk kan ook worden gelezen als een summa, een encyclopedie, een neerslag van het laatmiddeleeuwse denken. Filosofie, theologie, wetenschap (of wat ervoor doorging) komen uitgebreid aan bod. Dante is uiteraard schatplichtig aan Aristoteles, die op filosofisch vlak de Middeleeuwen beheerste, maar zijn wereldbeeld is toch eerder platonisch te noemen. Het dynamische principe dat aan de basis ligt van de tocht van Dante (en van ieder mens) is de menselijke liefde, die deelneemt aan de goddelijke liefde en die voortdurend op zoek is naar de volmaaktheid. Dit leunt meer aan bij Plato dan bij Aristoteles.
De architectuur van het werk is verbluffend. Alles draait rond het heilige getal 3, het getal van de in de Middeleeuwen zo belangrijke Drievuldigheid. Er zijn 3 delen, de Hel, de Louteringsberg en het Paradijs. Elk deel bevat 33 zangen (het aantal jaren dat Christus op aarde verbleef). Met de proloog erbij hebben we dus 100 zangen. De strofen zijn terzinen: ze bestaan uit 3 regels. Het werk steekt vol getallensymboliek.
Het verhaal van Dante en Beatrice is bekend. Dante werd verliefd op Beatrice Portinari. Het meisje stierf heel jong. Heel zijn leven heeft hij een ware verering voor haar gekoesterd. De echte liefdesgedichten vinden we in zijn Vita nuova, maar ook in de Divina Commedia speelt zijn muze een belangrijke rol: zij is zijn gids in het Paradiso, waar zij onder de heiligen vertoeft. In het Inferno en Purgatorio is Vergilius, op vraag van Beatrice, de gids van Dante. Vergilius was weliswaar een heiden, maar hij bezat een anima naturaliter christiana, een ziel die van nature uit gericht is op het christendom.
De Hel bevindt zich in het noordelijk halfrond van de aarde en is een diepe afgrond, veroorzaakt door de val van Lucifer en de opstandige engelen. Vertwijfeling, wanhoop en smart vieren er hoogtij: daar komen de mensen terecht die het goede, de perfectie, die God hen heeft meegegeven, hebben afgewezen. De Hel heeft de vorm van een omgekeerde kegel, een enorme trechter die reikt tot het centrum van de aarde. Hoe dieper je afdaalt, hoe zwaarder de straffen die de zondaars treffen. Rondom de kegelwand zijn aan de binnenkant negen concentrische kringen (gironi), gescheiden en steeds nauwer van omtrek, waar de zondaars met steeds gruwelijker pijnen worden gestraft. De straf is altijd evenredig met de begane zonde.
Met deze zondaars voert Dante gesprekken. In de eerste "kring" vind je de vrome heidenen en ongedoopte kinderen, de laatste kringen bevatten de geweldplegers, bedriegers en verraders.
Eenmaal Dante Lucifer, het diepste punt van de hel, voorbij is, begint hij in het zuidelijk halfrond zijn klim naar het aardoppervlak. Zo komen we aan de voet van de Louteringsberg (soms vertaald als het Vagevuur). Hier verblijven de zielen van de mensen die niet definitief veroordeeld zijn. Bij het opstijgen naar het aardoppervlak wordt de omgeving steeds aangenamer.
Het Paradijs heeft negen sferen die rond de onbeweeglijke aarde draaien met een steeds hogere snelheid. Het wereldbeeld van Dante is dus geocentrisch en gaat terug op Ptolemaeus. Uiteindelijk komen we aan in het empyreum, een onstoffelijke ruimte met de candida rosa, een sneeuwwitte roos, waarin de uitverkorenen en heiligen verblijven. God verschijnt Dante in het centrum van negen schitterende cirkels. Hier is Bernardus van Clairvaux, de mysticus, zijn gids. God is voor Dante op de eerste plaats een God van licht en liefde.
De visionaire tocht van Dante is ook de tocht die iedere mens moet ondernemen om tot zedelijke volmaaktheid te komen. Als je inziet dat je een zondaar bent (hel), kun je tot inkeer komen en je levenswandel verbeteren (louteringsberg): dat is de enige manier om God te bereiken (paradijs).
Ook de gidsen die Dante begeleiden zijn allegorische figuren: Vergilius staat voor de menselijke rede, de filosofie; Beatrice vertegenwoordigt de godsdienst, de theologie en Bernardus de mystieke eenheid met God.
De personages met wie Dante gesprekken voert komen uit de christelijke, maar ook antieke wereld. Op dit domein mag Dante als een voorloper van het humanisme en de Renaissance worden beschouwd.
De reis die Dante onderneemt is een allegorische reis, de reis die ieder mens moet ondernemen, vanuit verlossing van de zonden naar het eeuwig geluk opstijgen. De Divina commedia is een christelijke visie op het tijdelijke en het eeuwige lot van dé mens. Toch is het zo levendig omdat het vertrekt van de ervaringen van de dichter.
De Divina commedia is een superieur kunstwerk, het eerste dichtwerk in een volkstaal van de westerse wereld dat op één lijn staat met de meesterwerken uit de antieke oudheid, zoals de Aeneïs. Heel de Middeleeuwse cultuur ligt erin vervat. Daarnaast verwijst het ook naar de persoonlijke ervaringen van Dante, naar de ideologische en politieke discussies van zijn tijd. Toch blijft het een universeel kunstwerk, dat ook de moderne lezer nog aanspreekt.
Dante volledig verklaren is onmogelijk: daarvoor is zijn werk te rijk. De eerste leerstoel voor Dantestudie, die van Boccaccio aan de universiteit van Firenze, dateert al van 1371.
Je vindt de voledige Divina Commedia werk op

http://www.fausernet.novara.it/fauser/biblio/index042.htm
of
http://www.liberliber.it/biblioteca/a/alighieri/

 Keer terug naar de homepage Italiaanse kunst

Ga naar de homepage Umbria/Toscana

 Ga naar verhuur vakantiewoningen in UmbriŽ

 Ga naar verhuur vakantiewoningen in Toscane

Uw portaalsite over Italië: www.casa-in-italia.com (informatie en verhuur)