Byzantijnse kunst

De laat-antieke (= vroeg-christelijke) kunst mag als waarheidsgetrouw, imitatief bestempeld worden. (Dit geldt trouwens in het algemeen voor de Romeinse kunst.) De mozaïeken uit de 4e, 5e eeuw zijn dan ook realistisch. Een mooi voorbeeld is de absismozaïek van de Santa Pudenziana te Rome. Het werk dateert van het pontificaat van Siricius (384-399). Zowel Christus als zijn leerlingen zijn realistische personages, in een realistische omgeving geplaatst. Christus wordt er tronend voorgesteld, tussen de 12 apostelen en de (allegorische) figuren van de Joodse en de Romeinse kerk.
Deze 2 figuren gaan terug op het type van de Victoria dat in de Romeinse kunst voorkomt: deze beelden schenken aan de overwinnaars een kroon. De figuren van de apostelen zijn in een exedra opgesteld en doen denken aan hellenistische en Romeinse bijeenkomsten van wijzen. Boven Christus staat Golgotha met het Kruis en de stad Jeruzalem, met zijn christelijke kerken. Nog daarboven zweven de 4 evangelisten, met hun symbolen voorgesteld.

De Byzantijnse kunst daarentegen is een hiëratische kunst: een weerspiegeling van een hogere, hemelse, niet-aardse orde. Dit kan een goddelijke of een keizerlijke orde zijn. Die twee werden trouwens meestal met elkaar geassocieerd.
Volgens Byzantijnse theologen beeldt de goede kunstenaar de ziel uit, niet het lichaam. De uitbeelding van de zichtbare werkelijkheid was van ondergeschikt belang. Het gevolg hiervan was dat de suggestie van ruimte vaak werd geabstraheerd en dat bijvoorbeeld de plooival in het gewaad van goddelijke personages werd samengevat in het lijnenspel dat door de vaststaande formule werd voorgeschreven: een gestileerde netwerk van gouden lijntjes.
De Byzantijnse kunstenaars willen hun religieuze opvattingen op decoratieve en spirituele wijze uitdrukken. De figuren zijn twee-dimensionaal. Men doet geen moeite om ze accuraat of realistisch weer te geven. Het gaat niet om een lichaam, dat echt leven bezit, maar om een geschilderde voorstelling.
Veel voorkomend in de Byzantijnse kunst zijn de iconen. Een icoon is een echte kopie van het (geestelijk) model. Omdat ze een heilige en oneindige aanwezigheid beschrijven, vindt men in iconen en in de Byzantijnse kunst in het algemeen geen verwijzing naar de materiële, fysieke werkelijkheid. De achtergrond wordt “gedematerialiseerd” door gebruik te maken van goud.

De evolutie van realisme naar hiëratisme kan men zeer goed volgen in de mozaïeken te Ravenna. In het Mausoleum van Galla Placidia, de zus van keizer Honorius (4e eeuw) vinden we nog een zeker realisme in de Goede Herder. De Apostelen zijn al minder imitatief: zij schijnen a.h.w. te zweven.

Het hiëratisme breekt echter definitief door in de San Vitale. Deze octogonale koepelkerk werd in de 6e eeuw gebouwd door keizer Justinianus, een Oost-Romeinse keizer die heel Italië in zijn macht had. In de absis wordt aan de ene zijde Keizer Justinianus en zijn gevolg voorgesteld, aan de andere kant Keizerin Theodora met haar gevolg. In deze mozaïeken worden statische, onbewogen personages uitgebeeld. Bij de ministers en dienaren wiens hoofd op dezelfde hoogte staat (isocephalisme), gaat het om hetzelfde type dat een aantal keren wordt herhaald (dus geen individuen!). Zij worden frontaal voorgesteld, op een gouden achtergrond zonder perspectief. Realisme en ruimtewerking zijn volledig verdwenen. De mozaïeken van Justinianus en zijn vrouw Theodora (een vroegere danseres, vandaar de grote aandacht voor de juwelen?) vindt men links en rechts van het hoofdaltaar van d San Vitale, waardoor de autoriteit van de keizer op een goddelijke wijze wordt verklaard. De ‘Drie koningen’ op het kleed van de keizerin kan verklaard worden door de associatie met de gedachte dat alle wijsheid uit het Oosten komt (‘ex Oriente lux’).

Ook de Italiaanse kunst bleef lange tijd in de invloedssfeer van de Byzantijnse kunst. Vasari spreekt over de maniera greca.
Een mooi voorbeeld van Byzantijnse kunstenaars die in Rome werkzaam waren, vindt men in de S. Prassede.

 

 Keer terug naar de homepage Italiaanse kunst

Ga naar de homepage Umbria/Toscana

 Ga naar verhuur vakantiewoningen in UmbriŽ

 Ga naar verhuur vakantiewoningen in Toscane

Uw portaalsite over Italië: www.casa-in-italia.com (informatie en verhuur)